Cenevre’de yapılan ve dünyanın ilk bağlayıcı plastik kirliliği anlaşmasını hedefleyen müzakereler, taraflar arasında derin görüş ayrılıkları nedeniyle altıncı turda çöktü. Üretim sınırları başlığında yaşanan kilitlenme, sürecin geleceğini belirsizliğe sürükledi.
Bu durum, çevre diplomasisinde sıkça görülen yapısal bir sorunu yansıtıyor: ortak bir küresel tehdit tanımı olsa bile, ekonomik çıkarlar ve kalkınma stratejileri üzerinde mutabakat sağlamak çoğu zaman imkânsıza yakın.
Önemli Noktalar
- Birleşmiş Milletler çerçevesinde yürütülen müzakereler, küçük bir grup ülkenin karşı çıkmasıyla sonuçsuz kaldı [1][5].
- Çevre örgütleri ve bazı ülkeler, plastik üretiminde bağlayıcı sınırlar talep ederken; ABD ve Suudi Arabistan gibi büyük üreticiler buna karşı çıktı [1].
- Plastiklerin iklim değişikliğine katkısı ve mikroplastiklerin sağlık üzerindeki etkileri tartışmaların merkezindeydi [4].
- Bazı delegeler mevcut sürecin tıkanıklığını vurgularken, diğerleri hâlâ diplomatik çözümler mümkün diyor [6].
- Sürecin çökmesi, küresel çevre yönetişimi açısından önemli bir gerileme olarak değerlendiriliyor [5].
1. Cenevre’deki Görüşmelerin Arka Planı
Bu tur, “Bu yılın sonunda bir anlaşma üretmeyi hedefleyen BM çerçevesinde altıncı müzakere turuydu” [2]. İngiltere delegasyonu, “Bir anlaşmaya varılamadığı için son derece hayal kırıklığına uğradım, ancak Birleşik Krallık’ın sonuna kadar iddialı ve etkili bir anlaşma için yorulmadan çalışmasından son derece gurur duyuyorum” [1] dedi.
Ancak sürecin başarısızlığına işaret eden açıklamalar da vardı: “Müzakereler sürekli olarak sadece bir anlaşma istemeyen az sayıda devlet tarafından engellendi” [1].
Bu tür açıklamalar, uluslararası çevre müzakerelerinde güç asimetrisinin ne kadar belirleyici olduğunu gösteriyor. Az sayıda ama stratejik konumda olan ülke, küresel ölçekte bir anlaşmayı bloke edebiliyor; bu durum, 1990’lardan beri iklim müzakerelerinde de tekrarlanan bir desen.
2. Üretim Sınırı Üzerindeki Derin Ayrılıklar
Avrupa Birliği, küçük ada devletleri ve çevre örgütleri, “sivil toplum, ön saflardaki topluluklar, yerli halklar – herkes burada anlamlı bir şey görmek istiyor” [2] diyerek ortak talepte bulundu. Buna karşılık bazı ülkeler üretim kısıtlamalarının kalkınma hedeflerine zarar vereceğini savundu.
Panama’nın başmüzakerecisi, mevcut stratejiyi eleştirerek “Boru hattı fışkırırken zemini silemeyiz” [3] dedi. Bu benzetme, üretim artışı devam ederken yalnızca atık yönetimine odaklanmanın sorunu yapısal olarak çözmeyeceğini ima ediyor. Sosyal bilim perspektifinden bakıldığında, bu anlaşmazlık aslında ekonomik kalkınma paradigması ile ekolojik sürdürülebilirlik paradigmasının çarpıştığı bir alan.
3. İklim ve Sağlık Boyutu
Çevre bilimciler, “Plastiklerin sera gazı emisyonları eksik hesaplanıyor ve bu nedenle karbon bütçesinden şu anda varsayılandan daha fazlasını kullanıyor” [4] diyerek iklim boyutuna dikkat çekti. Ayrıca “Plastikler, okyanustaki karbonu tutmak için kritik önemde olan bu hayvanların dışkı peletlerini bozabilir” [4] uyarısı yapıldı.
Mikroplastiklerin insan kanında, akciğerlerinde ve hatta plasentalarda tespit edilmesi, krizin yalnızca çevresel değil, aynı zamanda halk sağlığı açısından da aciliyet taşıdığını gösteriyor.
Bu mesele yalnızca bilimsel bir veri sorunu değil; aynı zamanda etik ve adalet sorunu. Plastik üretiminin ve atıklarının en ağır sonuçları, çoğunlukla üretimde payı olmayan toplulukları vuruyor.
4. Gelecek Senaryoları
Bazı delegeler umutsuz değil. “Hâlâ zaman var. Başkanın hâlâ keşfedebileceği süreçler var” [2] diyenler de oldu. Ancak diğerleri, “Mevcut süreç açıkça işe yaramayacak” [5] diyerek yeni diplomatik yöntemler arayışını önerdi.
Avrupa Komisyonu yetkilisi Jessika Roswall, “Plastiklerin tüm yaşam döngüsünü kapsayan ve bilimle birlikte evrilebilecek bir anlaşma hayati bir adım… Önümüzdeki birkaç saat, bu anın hakkını verip veremeyeceğimizi gösterecek” [6] sözleriyle sürecin önemini vurguladı.
Bu tür süreçlerin geleceği, yalnızca teknik müzakere yeteneğine değil; aynı zamanda tarafların kısa vadeli ulusal çıkarlarından ödün verip veremeyeceğine bağlı. Tarihsel olarak, Montreal Protokolü gibi başarılı çevre anlaşmaları, bu tür bir taviz kültürü oluştuğunda mümkün olabildi.
Sonuç
Plastik kirliliğiyle mücadelede tarihi bir dönüm noktası olarak görülen Cenevre süreci, üretim sınırları konusundaki derin ayrılıklar nedeniyle askıya alındı. Hem çevresel hem ekonomik hem de jeopolitik çıkarların çarpıştığı bu süreçte, tarafların uzlaşı sağlaması küresel çevre politikalarının geleceğini belirleyecek. Anlaşmanın başarısız olması, Paris Anlaşması’nın iklim alanındaki etkisine benzer ölçekte bir fırsatın kaçırılması anlamına gelebilir.
Ayrıca bu başarısızlık, küresel çevre politikalarının kırılgan doğasını ve uluslararası işbirliğinin sınırlarını yeniden gözler önüne seriyor. Bu müzakereler çevre sorunlarının yalnızca teknik değil, aynı zamanda siyasi, kültürel ve ekonomik çatışmaların da bir yansıması olduğunu ortaya koyuyor.
Kaynakça
[1] The Guardian. UK Envoy Blames Small Number of States for Blocking Plastics Treaty Talks. 15 Ağustos 2025. https://www.theguardian.com/environment/2025/aug/15/uk-envoy-blames-small-number-of-states-for-blocking-plastics-treaty-talks.
[2] The Guardian. Plastics Treaty Talks ‘Held Hostage’ by Small Group of Countries, Say Campaigners. 14 Ağustos 2025. https://www.theguardian.com/environment/2025/aug/14/plastics-treaty-talks-held-hostage-by-small-group-of-countries-say-campaigners.
[3] The Washington Post. Global Plastics Treaty Talks Collapse in Geneva amid Sharp Divisions. 15 Ağustos 2025. https://www.washingtonpost.com/climate-environment/2025/08/15/plastics-treaty-collapse-geneva.
[4] The Washington Post. Plastics’ Role in Climate Change Underestimated, Scientists Say. 14 Mayıs 2025. https://www.washingtonpost.com/climate-environment/2025/05/14/plastics-climate-change-impact.
[5] Reuters. UN Talks on Plastics Treaty Collapse as Countries Fail to Bridge Differences. 15 Ağustos 2025. https://www.reuters.com/sustainability/un-talks-plastics-treaty-collapse-2025-08-15.
[6] Reuters. Hopes Fade for Plastics Treaty as Negotiations Stall in Geneva. 14–15 Ağustos 2025. https://www.reuters.com/sustainability/hopes-fade-plastics-treaty-2025-08-14.