Avrupa, dijitalleşmenin temel altyapısı olan bulut hizmetleri, veri merkezleri ve yapay zeka alanında hala ABD ve Çin’in gölgesinde. Bu gölge hem ekonomik rekabet hem de jeopolitik baskı anlamına geliyor; üstelik kıtanın tedarik zincirlerinden siber güvenliğe uzanan kırılganlıklarını açığa çıkarıyor. “Dijital egemenlik” söylemi bu yüzden artık soyut bir ideal değil, veri merkezlerinin, bulut sözleşmelerinin, yapay zeka modellerinin ve telekom ekipmanlarının üzerinde yürütülen somut bir güç mücadelesi.
Önemli Noktalar
- Avrupa’nın dijital altyapısı ve veri merkezi kapasitesi ABD ve Çin’in gerisinde; bu tablo, kıtanın “kendi dijital kaderi” üzerinde söz sahibi olma iradesini güçlendirirken, teknolojik açığı kapatmak için büyük yatırımlar gerektiriyor.[5][8]
- ABD’li bulut devlerine bağımlılık, hem ekonomik hem de siyasi risk olarak tartışılıyor; Gartner verilerine göre Batı Avrupa’daki BT yöneticilerinin %61’i daha yerel veya bölgesel bulut sağlayıcılarına yönelmeyi planlıyor, bu da “jeopatriasyon” denen yeni bir bağımlılık azaltma stratejisini besliyor.[3]
- Çin ile ilişkide 5G altyapısı ve Huawei örneği, Avrupa’nın güvenlik kaygılarını keskinleştiriyor; Avrupa Komisyonu, Çinli telekom devinin “Avrupa’da fazlasıyla yerleşik” hale geldiğini düşünüyor ve onu ağlardan dışlamaya hazırlanıyor.[6][1]
- “Dijital egemenlik” Avrupa’da artık yalnızca veri yerelliği değil; bulut, yapay zeka, yarı iletkenler ve kritik tedarik zincirleri boyunca “kendi kararını verme ve uygulama kapasitesi” olarak yeniden tanımlanıyor.[4][10][2]
- Bu mücadelenin güvenlik boyutu yalnız siber saldırılarla sınırlı değil; bilişsel manipülasyon, yanlış bilgi ve demokratik süreçlere yönelik dijital müdahaleler de “bilişsel güvenlik” başlığı altında yeni bir egemenlik cephesi açıyor.[7][12]
1. Avrupa’nın Dijital Yarışta Geri Kalması: Arka Plan
Avrupa’nın dijitalleşme hikayesi, uzun süredir iki büyük gerilim hattı üzerinde ilerliyor: Bir yanda ABD’li teknoloji devlerine ekonomik ve teknolojik bağımlılık, diğer yanda Çin altyapısına yönelik büyüyen güvensizlik. Bu ikili sıkışma, son yıllarda “dijital egemenlik” tartışmasını merkezde bir siyasi hedefe dönüştürdü.
Fransa ve Almanya’nın Berlin’de düzenlediği zirve bu arka plan üzerinde yükseliyor. Financial Times’ın aktardığı gibi, iki ülke liderliği, Avrupa’nın “yapay zekada Çin ve ABD ile arasındaki farkı kapatmaya” çalıştığı bir dönemde, pan-Avrupa bir teknoloji stratejisi etrafında ilk kez bu kadar net biçimde hizalanmış durumda.[1] Zirvenin amacı, bulut bilişimden tıbbi araştırmaya ve savunma teknolojilerine uzanan alanlarda “AB dijital egemenliği için bir ortak strateji” oluşturmak.[1][9]
Ancak bu strateji, mevcut zayıflıkların kabulüyle başlıyor. Bir Alman sanayi birliği olan Bitkom’un çalışmasına atıfla, Fransa 24 Avrupa’daki veri merkezlerinin yapay zeka için kritik sayılan toplam hesaplama kapasitesinin yalnızca 16 gigawatt olduğunu, buna karşılık ABD’de 48, Çin’de ise 38 gigawatt’lık kapasite bulunduğunu aktarıyor.[8] Bitkom Başkanı, “Avrupa geri kalmamalı – bugünün yatırımları yarının rekabet gücünü ve istihdamını güvence altına alıyor” derken, aksi halde kıtanın bir “teknoloji müzesi”ne dönüşme riskiyle karşı karşıya kalacağı uyarısında bulunuyor.[8]
Avrupa Komisyonu’nun “Dijital Onyıl 2025” paketi de aynı kaygıyı kurumsal dile çeviriyor. Komisyon, 2030’a kadar AB şirketlerinin %75’inden fazlasının bulut bilişim, büyük veri ve yapay zeka kullanmasını hedeflediğini ve bunun için “güvenli, sürdürülebilir ve yüksek performanslı dijital altyapılar” inşa edilmesi gerektiğini belirtiyor.[5] Aynı belge, dijital teknolojilerde “açık stratejik özerklik” hedeflendiğini ve bunun hem küresel işbirliğine açık kalmayı hem de kritik bağımlılıkları azaltmayı gerektirdiğini vurguluyor.[5]
Bu çerçevede “dijital egemenlik”, akademik ve politika dünyasında giderek daha net tanımlanıyor. Dublin merkezli bir düşünce kuruluşu tarafından hazırlanan bir rapor, dijital egemenliği “Avrupa devletlerinin, kurumlarının ve vatandaşlarının, küresel yenilik ve işbirliğine açık kalırken, dijital alanda bağımsız biçimde karar verme ve eyleme geçme kapasitesi” olarak tanımlıyor.[10] Aynı rapor, Avrupa’nın gücünün “güven, birlikte işlerlik ve ortak standartlara” dayandığını ve bu temeller zayıfladığında sadece rekabet gücünün değil, demokratik meşruiyetin de zarar gördüğünü savunuyor.[10]
Kısacası, Avrupa’nın dijitalleşmede geride kalması yalnız bir ekonomik büyüme meselesi değil; kıtanın kendi kurallarını koyabilme ve değerlerini koruyabilme kapasitesi, bulut veri merkezlerinin watt cinsinden gücüyle ve yapay zeka altyapısının dayanıklılığıyla ölçülmeye başlanıyor.
2. ABD ile Bağımlı Ortaklık: Bulut ve Yapay Zekada İnce Hat
Avrupa’nın dijital hikayesinin ilk büyük ekseni, ABD ile kurduğu derin – ve giderek problemli görülen – teknolojik ilişki. Financial Times, Avrupa’nın “ABD bulut servis sağlayıcılarına bağımlılığını azaltma” hedefini anlatırken, bu şirketlerin Avrupa’daki bulut hizmetlerinin “yarıdan fazlasını” sağladığını ve bu dengesizliğin politik bir mesele haline geldiğini hatırlatıyor.[1]
Reuters’a konuşan Almanya Dijitalleşme Bakanı Karsten Wildberger, tabloyu daha da açık koyuyor: Avrupa’nın dijital egemenliğe ulaşmak için “bu sektörde artık müşteri olarak değil, ‘oyuncu’ olarak yer alması” gerektiğini, oysa bugüne kadar rolünün esasen müşteriyle sınırlı kaldığını söylüyor.[2] Aynı röportajda “teknoloji, inovasyon, yazılım, veri ve yapay zeka için devasa bir büyüme pazarı” olduğunu vurgulayan Wildberger, buna rağmen ABD’li şirketlerin birçok alanda “hala açık ara önde” olduğunu kabul ediyor.[2]
Bu bağımlılığın kırılganlığı, EE Times’ta yayımlanan analizde daha teknik bir dille tartışılıyor. Gartner’ın Batı Avrupa’daki BT yöneticileriyle yaptığı araştırmaya göre, ankete katılanların %61’i “gelecekte daha fazla yerel veya bölgesel bulut sağlayıcısı kullanmayı planladığını”, %53’ü ise “küresel sağlayıcıların, yani hiperskalerlerin kullanımında sorun gördüğünü” belirtiyor.[3] Analiz, bu kaygının temelinde “dış kontrol, yoğunlaşma riski ve yaptırımlar ya da zorunlu kapatma sonucu ortaya çıkabilecek bir ‘dijital karartma’ korkusunun” yattığını aktarıyor.[3]
Bu nedenle, Avrupa’da hiperskalerlerden yerel bulutlara iş yükü kaydırma süreci için yeni bir terim bile üretildi: Gartner, bu yönelimi “genellikle hiperskaler bir ortamdan yerel veya bölgesel bir sağlayıcıya mevcut üretim iş yükünün taşınması” anlamına gelen “jeopatriasyon” olarak tanımlıyor ve 2030’a kadar “Avrupa’daki kuruluşların %75’inden fazlasının sanal iş yüklerini jeopatriyona tabi tutacağını” öngörüyor.[3]
Ancak bu kopuşun kolay olmayacağı da aynı yazıda açıkça belirtiliyor. EE Times, egemen bulutun birçok kurum için “siyasi istikrarsızlığa karşı bir sigorta poliçesi” olarak görüldüğünü, fakat bu sigortanın maliyetli olduğunu yazıyor.[3] Örneğin Almanya’daki Delos Cloud projesinin standart hiperskaler fiyatlarının “%20’ye kadar üzerine çıkabileceği” belirtiliyor; oysa Avrupa’daki BT yöneticilerinin çoğu, egemen bulut için “standart fiyatlara göre %10’dan az bir ek maliyeti” kabul edilebilir buluyor.[3]
Yine de ABD’li şirketler, bu yeni jeopolitik düzene uyum sağlamaya çalışıyor. Google Cloud’un Münih’te açtığı ilk “Sovereign Cloud Hub” için yayımladığı açıklamada, şirket “neredeyse on yıldır dijital egemenliği ilerletmeye” çalıştığını ve müşterilerini bulutta “kontrol ve seçim gücüyle” donatmayı hedeflediğini belirtiyor.[11] Açıklamada, Google’ın veri sınırı çözümleri, özel ve hava boşluklu bulut teklifleriyle “kuruluşlara inovasyondan ödün vermeden tam kontrol ve veri egemenliği” sunmayı amaçladığı vurgulanıyor.[11]
Bu manzara, Avrupa ile ABD arasındaki ilişkiyi ikili bir çerçeveye oturtuyor. Bir yanda, Reuters’ın aktardığı gibi, “dijital egemenliğin korumacılık anlamına gelmediğini, Avrupa’nın küresel pazara açık kalmak zorunda olduğunu” söyleyen Alman bakanın uyarısı var.[2] Diğer yanda, ABD’li sağlayıcılara mutlak bağımlılığın, özellikle yaptırımlar ve iç politika dalgalanmaları karşısında, Avrupa kurumları için gerçek bir güvenlik ve egemenlik riski haline geldiği kaygısı büyüyor.[3][8]
3. Çin’le Kuşkulu Yakınlık: Altyapı, Huawei ve Jeopolitik Risk
Avrupa’nın ikinci kırılgan ekseni, Çin ile kurduğu teknolojik ilişki. Bu ilişki, özellikle telekom altyapısı ve 5G şebekeleri üzerinden yürüyen tartışmalarla, “dijital egemenlik” ve “ulusal güvenlik” gündeminin kesişim noktasına yerleşmiş durumda.
Le Monde’un haberine göre, Strazburg’un kuzeyindeki Brumath’ta kurulan Huawei fabrikası, uzun süre Çinli şirketin “Avrupa pazarını fethetme hırsının sembolü” olarak görülüyordu.[6] Ancak şirketin yaklaşık 300 milyon avroluk projeyi gözden geçirmeye başlamasıyla, bu tesis “kıtadaki mücadelesinin ve belirsiz geleceğinin” de simgesine dönüşmüş durumda.[6] Haberde, Trump yönetiminin Huawei’yi ABD mobil ağlarından “güvenlik gerekçesiyle” çıkardığı, bugün de Avrupa Komisyonu’nun Çinli devin Avrupa’da “fazlasıyla yerleşik hale geldiğini” düşündüğü ve yakında Huawei’nin kıta telekom ağlarından dışlanmasını teklif etmeye hazırlandığı belirtiliyor.[6]
Financial Times, Almanya Şansölyesi Friedrich Merz’in bu bağlamda attığı adımlara dikkat çekiyor: Merz, seçim zaferinin ardından Avrupa’nın “ABD’den bağımsızlık elde etmesi” gerektiğini söyleyerek şaşırtmış, kısa süre önce de hükümetinin, mümkün olduğu ölçüde, telekom ağlarındaki “Huawei üretimi tüm bileşenleri” değiştirmeyi hedeflediğini açıklamıştı.[1] Bu yaklaşım, hem ABD hem de Çin kaynaklı risklere karşı bir “çift yönlü azaltım” stratejisine işaret ediyor.
Fransa 24’ün Berlin dijital zirvesi öncesi haberinde, Merz ve Macron’un “Avrupa’nın dijital ‘egemenliğini’ güçlendirmek ve ABD teknoloji devlerine bağımlılığı azaltmak” için birlikte hareket edeceği belirtilirken, aynı haberde Avrupa liderlerinin “kıtanın kendi dijital kaderi üzerinde daha fazla kontrol” talep eden çağrılara cevap vermeye çalıştığı vurgulanıyor.[8] Habere göre, Fransa Cumhurbaşkanlığı’ndan üst düzey bir yetkili, zirvenin ne ABD ne de Çin’le “yüzleşme” amacı taşımadığını, asıl meselenin “temel egemenliğin nasıl korunacağı ve özellikle Avrupa düzeyinde hangi kuralların konulması gerektiği” olduğunu söylüyor.[8]
Bu çerçevede, Fransa ve Almanya yalnızca telekom ekipmanında değil, bulut ve kamu dijital araçlarında da Çin dışı, hatta mümkünse Avrupa merkezli çözümler peşinde. CADE projesinin analizine göre, iki ülkenin ortak Ekonomik Gündemi, enerji, ticaret ve sanayi yanında “dijital egemenlik” ve “keskin teknolojiler”i de “öncelikli bayrak projeleri” listesine alıyor.[9] Belgede, Avrupa’nın artan jeopolitik ve ekonomik baskılarla karşı karşıya olduğu hatırlatılıyor ve bu nedenle “dijital egemenliğin ve ileri teknolojilerin öneminin ana akımlaştırıldığı” ifade ediliyor.[9]
Aynı Gündem, “bulut egemenliğinin güçlendirilmesini”, özellikle hassas veriler ve yargı yetkisi meseleleri açısından kritik görüyor; kamu idaresinde ise Fransa’nın “La Suite numérique” ve Almanya’nın “OpenDesk” projelerinin uyumlandırılmasıyla, “kamu hizmetleri için Fransız-Alman bir dijital ekosistem” kurma hedefi açıklanıyor.[9] Çin altyapısı yerine Avrupa merkezli çözümlerle örülen bu ekosistem, Huawei örneğinde görülen güvenlik kaygılarına da dolaylı bir yanıt olarak okunuyor.[6][9]
4. “Dijital Egemenlik” Neyi Anlatıyor? Kavramın Yeniden Tanımı
Son yıllarda “dijital egemenlik” ifadesi Avrupa’da hem siyasetçilerin hem de iş dünyasının diline iyice yerleşti. Fakat kavram, yalnız veri merkezlerinin coğrafi konumu ya da bulut sözleşmelerinin diliyle sınırlı değil; üretimden altyapıya, yapay zekadan standartlara kadar uzanan çok katmanlı bir bağımlılık tartışmasını içeriyor.
Financial Times, “egemenlik” söyleminin özellikle Fransa’da uzun süredir bir siyasi slogan olduğunu, Almanya’da ise daha yeni bir kaygı olarak öne çıktığını hatırlatıyor.[1] Aynı haberde, AB’nin dijital şefi Henna Virkkunen’in, Fransa ve Almanya’nın “teknolojik egemenliğe güçlü biçimde bağlı” olmasını ve “AB şirketlerinden hizmet satın alma” iradesini “AB’nin hedefleri için büyük bir an” olarak nitelediği aktarılıyor.[1] Virkkunen, Avrupa teknoloji şirketleri için en önemli şeyin, “üye devletlerin AB şirketlerinden hizmet alması” olduğunu vurguluyor.[1]
Bu siyasi hedef, strateji belgeleri ve düşünce kuruluşu raporlarında daha teknik çerçevelerle destekleniyor. EU Cloud Strategy 2026 analizinde, Avrupa’nın “bulut egemenliğinin”, yalnızca verilerin AB sınırları içinde depolanması değil, aynı zamanda “hassas verilerin Avrupa yargı yetkisi altında kalmasını garanti ederken, AB dışı sağlayıcılara bağımlılığı azaltma” çabasıyla tanımlandığı belirtiliyor.[4] Bu çerçevede, bulut mimarilerinin, tedarik zincirlerinin ve sözleşme düzenlemelerinin yeniden tasarlanması gerektiği vurgulanıyor.[4]
Dublin merkezli rapor da, dijital egemenliği “bağımsız biçimde karar verme ve eyleme geçme kapasitesi”nin ötesine taşıyor; bu kapasitenin, “güven, birlikte işlerlik ve paylaşılan standartlar” üzerine kurulması gerektiğini savunuyor.[10] Rapora göre, yapay zeka, kuantum bilişim ve bulut gibi alanlar, artık yalnızca ticari ürün kategorileri değil, “Avrupa’nın kendi demokrasisini, ekonomisini ve güvenliğini koruyabilmesi için gerekli stratejik kabiliyetler”.[10]
Reuters’ın aktardığı gibi, Almanya’nın dijital bakanı da dijital egemenliğin yalnız yazılım ya da veriyle sınırlı olmadığını, “nadir toprak elementlerinden yonga tasarımına, sunuculardan kablo altyapısına uzanan uzun ve karmaşık bir tedarik zincirinin” yeniden düşünülmesini gerektirdiğini söylüyor.[2] Bu vurgu, egemenliğin, yalnız son kullanıcı arayüzü değil, fiziksel altyapı, enerji tüketimi ve lojistik zinciriyle birlikte ele alınması gerektiğini ortaya koyuyor.
Öte yandan dijital egemenlik, iş dünyası cephesinde de yeni bir öncelik haline gelmiş durumda. Kurumsal analizlere göre, 2025 itibarıyla dijital egemenlik “Avrupalı işletmeler için bir yönetim kurulu önceliği” haline gelmiş; şirketler “yapay zeka merkezli bozulma çağında operasyonel bağımsızlık, düzenleyici uyum ve dayanıklılık” arayışıyla hareket ediyor.[12] Bu çerçevede, egemenlik talebi, yalnız devletlerin değil, veriye ve altyapıya bağımlı büyük şirketlerin de ortak gündemi haline geliyor.
Sonuç olarak, Avrupa’da dijital egemenlik, bir yandan “ABD ve Çin’den uzaklaşma” söylemiyle iç içe geçerken, diğer yandan da AB’nin kendi içinde ne tür bir piyasa, inovasyon ve rekabet düzeni kuracağı sorusunu gündeme getiriyor. Financial Times’ın aktardığı gibi, bir grup teknoloji derneği, ortak bildirisinde kamu ve özel sektörün “kendi dijital ekosistemlerimiz içinde geliştirilen güvenilir, rekabetçi ve güvenilir teknolojik alternatiflere dayanması” gerektiğini savunuyor.[1] Bu talep, egemenliğin aynı zamanda “Avrupa içi ölçek ekonomisi” gerektiren bir sanayi politikası olduğunu hatırlatıyor.
5. Güvenlikten Bilişe: Dijital Tehditler ve Dayanıklılık
Avrupa’nın dijital egemenlik arayışı, yalnız pazar payı, yatırım hacmi ve inovasyon yeteneğiyle sınırlı değil; doğrudan güvenlik kaygılarıyla da şekilleniyor. Bu güvenlik boyutu, klasik siber saldırılardan, dezenformasyon ve bilişsel manipülasyona kadar genişleyen bir spektrumda ele alınıyor.
Telekom altyapısında Huawei tartışması, güvenliğin en somut görünümlerinden biri. Le Monde, Avrupa Komisyonu’nun Huawei’nin kıta telekom ağlarından dışlanmasını teklif etmeye hazırlandığını aktarıyor; Komisyon, Çinli devin Avrupa’da “fazlasıyla yerleşik” hale geldiğini düşünüyor ve bu durumun telekom şebekeleri için kabul edilemez bir güvenlik riski yarattığı görüşünde.[6] Merz hükümetinin, mümkün olduğu ölçüde Huawei bileşenlerinin tamamını değiştirme hedefi de bu kaygının ulusal düzeydeki yansıması.[1]
Öte yandan, dijital güvenlik artık yalnız donanım ve yazılım açıkları üzerinden değerlendirilmekle kalmıyor. Avrupa Birliği Güvenlik Çalışmaları Enstitüsü’nün “Smoke and mirrors” başlıklı çalışması, “bilişsel güvenlik” kavramını merkeze alarak, AB’nin “manipülasyona karşı dayanıklılık inşa etmesi” gerektiğini savunuyor.[7] Çalışma, yabancı ve yerli aktörlerin dijital araçları kullanarak kamuoyunu, seçim süreçlerini ve demokratik kurumlara duyulan güveni hedef alan kampanyalar yürüttüğünü, bu nedenle de teknik siber güvenliğin “bilişsel alana yönelik saldırılar” karşısında yetersiz kaldığını vurguluyor.[7]
Dijital altyapıya ilişkin güvenlik tartışmaları, bulut tarafında da benzer şekilde yoğunlaşıyor. EE Times analizinde, Avrupa’daki kurumların, hiperskaler bulut sağlayıcılarının küresel ağ yapısı nedeniyle, yaptırımlar veya siyasi gerilimler sonucu ortaya çıkabilecek “dijital karartma” senaryosundan endişe duyduğu belirtiliyor.[3] Bu nedenle, Fransa’daki S3NS veya Almanya’daki Delos gibi modellerin, “ABD teknolojisini kullanırken bile yerel operasyonel kontrolü” korumaya odaklandığı, böylece “ABD’li ortağın güncellemeleri kesmesi durumunda bile bulut ortamının kontrolünün geri alınamaz biçimde dışarıya devredilmemesi” hedeflendiği aktarılıyor.[3]
Burada ilginç bir paradoks oluşuyor: Google Cloud, Münih’teki egemen bulut merkezinin açılışında yayımladığı açıklamada, “Avrupalı kuruluşların kendi dijital kaderleri üzerinde kontrole sahip olması gerektiği”ne dair “derin bir inançla” hareket ettiğini belirtiyor ve bu merkezin “veri egemenliğine tam saygı gösteren, istikrarlı, verimli ve dayanıklı bulut altyapısı”yla yapay zeka benimsemesini hızlandırmayı amaçladığını söylüyor.[11] Yani egemenlik söylemi, yalnız Avrupa kurumları tarafından değil, ABD’li teknoloji şirketleri tarafından da benimsenip yeniden çerçeveleniyor.
Son olarak, dijital güvenliğin demokratik boyutu da AB belgelerinde giderek daha görünür hale geliyor. Dijital Onyıl paketi, dijital dönüşümün yalnız ekonomik değil, toplumsal bir proje olduğunu; bu nedenle hem siber hem bilişsel güvenliğin, demokrasi ve hukukun üstünlüğü ile birlikte ele alınması gerektiğini vurguluyor.[5][7]
Sonuç
Avrupa’nın dijital egemenlik tartışması, dışarıdan bakıldığında, ABD bulut devleriyle ve Çin telekom altyapısıyla girilen bir bilek güreşi gibi görünebilir. Kaynaklar yakından okunduğunda ise, çok daha karmaşık bir resim ortaya çıkıyor: ABD ile ilişkide “müşteriden oyuncuya” dönüşme arzusu ile “korumacılığa kaymama” kaygısı aynı anda var.[2] Çin’le ilişkide, Huawei örneğinde görüldüğü gibi, ekonomik fırsat ile güvenlik kaygısı iç içe geçiyor.[6] Avrupa içindeyse, Fransa–Almanya ekseninde şekillenen “Bayrak projeler” ile AB düzeyinde “açık stratejik özerklik” arayışı birbirini tamamlamaya çalışıyor.[5][9][1]
Bu tablo, birkaç temel soruyu açık bırakıyor. Avrupa, hem ABD hem Çin kaynaklı teknolojik bağımlılıkları azaltırken, kendi içinde rekabetçi ve yenilikçi bir dijital ekosistem kurabilecek mi, yoksa dijital egemenlik söylemi, yüksek maliyetli ama sınırlı etki üreten sembolik projelere mi sıkışacak? Ve daha derindeki soru: Dijital egemenlik, veri merkezlerinin konumundan ve tedarik zincirlerinin yeniden düzenlenmesinden öteye geçip bilişsel güvenlikten demokratik denetime uzanan geniş bir alanda gerçekten “kimin karar verdiği ve bu kararın kim için alındığı” meselesini çözebilecek mi? Avrupa’nın önündeki on yıl, bu sorulara verilecek pratik cevaplarla şekillenecek.
Kaynakça
[1] Henry Foy, “France and Germany circle the wagons on EU-made AI,” Financial Times Europe Express, 18 Kasım 2025.
[2] Andreas Rinke, “EU need for ‘digital sovereignty’ does not mean protectionism, German minister says,” Reuters, 11 Ekim 2025.
[3] Pablo Valerio, “Europe is Breaking Up with U.S. Cloud,” EE Times, 17 Kasım 2025.
[4] Akave, “Europe’s Data Sovereignty: EU Cloud Strategy 2026,” politika analizi, 2024.
[5] European Commission, “2025 State of the Digital Decade package,” Shaping Europe’s Digital Future portalı, 2025.
[6] Virginie Malingre ve Pierre Manière, “Huawei: EU poised to take tough action against Chinese telecoms giant,” Le Monde, 15 Kasım 2025.
[7] European Union Institute for Security Studies, “Smoke and Mirrors: Building EU Resilience Against Manipulation Through Cognitive Security,” EUISS Brief, 2025.
[8] “Macron, Merz to push for European digital ‘sovereignty’ at Berlin AI summit,” France 24, 18 Kasım 2025.
[9] CADE – Civil Society Alliances for Digital Empowerment, “France and Germany unite on digital sovereignty, AI, quantum and cloud technologies,” politika güncellemesi, 1 Eylül 2025.
[10] French Expert in Ireland, “Europe’s Digital Sovereignty: Building Trust and Capability Together,” politika raporu, 2023.
[11] Google Cloud, “Google Cloud Launches First Sovereign Cloud Hub in Munich to Accelerate European Innovation,” basın açıklaması, 12 Kasım 2025.
[12] The Wire, “Digital Sovereignty in 2025: Why It Matters for European Enterprises,” kurumsal analiz, 2025.