Doların küresel üstünlüğü sarsılıyor. BRICS’ten Afrika’ya, yatırımcılardan merkez bankalarına kadar dünya finans sisteminde alternatiflere yöneliş hız kazanıyor.
Özet
- BRICS ve Afrika ülkeleri, doları dışlayan ikili ticaret sistemlerine yöneliyor.
- Dolar 2025’in ilk yarısında yüzde 10,8 değer kaybetti – bu 1973’ten beri en kötü performans.
- Trump’ın Powell’a yönelik saldırıları ve öngörülemez politikaları yatırımcıları endişelendiriyor.
- 899. madde, sermaye savaşlarını tetikleyebilecek yeni bir vergi silahı olabilir.
- Euro, altın ve bölgesel para birimleri giderek daha fazla rağbet görüyor.
Jeopolitik Zemin: BRICS, Afrika ve Egemenlik Arayışı
“Amerikan doları, seksen yılı aşkın süredir dünyanın rezerv parası olarak hüküm sürüyor – bu statü 1944’teki Bretton Woods Konferansı’nda resmileşti ve ABD’nin savaş sonrası sanayi gücü ile askeri hakimiyetiyle pekiştirildi” (1). Ancak artık “bu üstünlük, Afrika’daki devrimci hareketlerden Avrupa’daki ekonomik yeniden yapılanmalara, BRICS ülkelerinin dengeleme çabalarından Ukrayna ve İsrail’deki jeopolitik krizlere kadar pek çok yönden sorgulanıyor” (1).
Bugün, “de-dolarizasyon hareketinin merkezinde BRICS yer alıyor.” Üstelik bu oluşum “Brezilya, Rusya, Hindistan, Çin ve Güney Afrika’ya ek olarak Mısır, Suudi Arabistan, Arjantin, Etiyopya, İran ve Birleşik Arap Emirlikleri’ni de içeriyor” (1). Bu ülkeler “giderek daha fazla ikili ticareti kendi ulusal para birimleriyle yapmaya başladı” (1). Örneğin “Rusya ve Hindistan petrol ticaretini ruble ve rupiyle, Çin ve Brezilya yuan ve real ile gerçekleştiriyor” (1).
Afrika kıtasında ise bir “sessiz devrim” yükseliyor. Burkina Faso lideri İbrahim Traoré’nin öncülüğünde, “sömürge dönemi kalıntısı olan ve euroya, dolayısıyla Fransız kontrolüne bağlı CFA frangını terk etme iradesi açıklandı” (1). Bu kapsamda “Batı Afrika ülkelerinin ortak kullanacağı yeni bir para birimi, yalnızca finansal değil; aynı zamanda sömürgecilikten kurtulmanın sembolü olarak görülüyor” (1). Çünkü, “ekonomik özgürlüğü olmayan bir halk, politik bağımsızlığa da sahip değildir” (1).
Piyasa Tepkisi: Dolar Satışı, Euro ve Altına Yöneliş
“ABD doları, yılın ilk yarısında son 50 yılın en kötü performansını sergiledi” ve “2025 başından bu yana döviz sepetine karşı yüzde 10,8 oranında değer kaybetti” (2). Bu düşüş, “1973’ten bu yana bir yılın ilk yarısında görülen en sert kayıp olarak kayıtlara geçti” (8).
“Altın fiyatları rekor kırdı. Çünkü merkez bankaları, dolar varlıklarının değer kaybına karşı korunmak amacıyla altın alımlarını artırdı” (8). Aynı dönemde “Birleşik Krallık, yatırımcılar için 2025’in ilk yarısında en güçlü performans gösteren bölge oldu” (2). Uzmanlara göre, “yatırımcılar Trump yönetiminin ekonomi politikalarının, doların güvenli liman işlevini tehdit ettiğinden endişe ediyor” (2).
“Dolar Endeksi […] yıl boyunca yüzde 10 değer kaybetti; bunun nedeni hızlı değişen ticaret politikaları ve ABD borcuna dair artan endişeler” (5). Buna rağmen, “doların genel kazançlar üzerindeki etkisi genelde sınırlıdır; ancak kurda bu denli büyük dalgalanmalar söz konusuysa etkiler belirginleşebilir” (5).
Mali Riskler ve Politik Araç Olarak Dolar
Trump’ın meşhur “One Big Beautiful Bill” adlı yasa paketine dahil edilen “899. madde, ABD dışındaki kurumlara ve bireylere uygulanacak özel vergiler getiriyor. Vergi oranı başlangıçta yüzde 5 olup her yıl yüzde 5 artarak yüzde 20’ye kadar çıkabiliyor” (4). Bu madde “yabancı yatırımcıları caydırma riski taşıyor” (4).
UniCredit bankasına göre, “bu düzenleme, ABD’nin ticaret savaşını sermaye savaşına dönüştürmesine kapı aralayabilir” (4). Dahası, “Moody’s kredi derecelendirme kuruluşu, ABD’nin kredi notunu düşürdü. Bu gelişme Trump’ın öngörülemez politikalarının yarattığı riskin ifadesidir” (8).
“Dolar artık Trump 2.0’ın çalkantılı politikalarının günah keçisine dönüşmüş durumda” (10). Aynı zamanda, “ABD Senatosu bu hafta 3 trilyon dolarlık ek açık yaratacağı öngörülen büyük bütçe paketini onayladı” (10).
Avrupa ve Yeni Alternatifler
“İtalya ve Almanya’da, ABD’de tutulan altın rezervlerinin geri getirilmesi yönünde çağrılar yeniden gündeme geldi” (1). “Bundesbank daha önce de Obama döneminde, New York ve Paris’ten 300 ton altını geri çekmişti” (1).
“Global fon yöneticileri artık ‘doları kısa pozisyonda tutmayı’ en yoğun işlem olarak tanımlıyor – bu, son 10 yılda bu konuda yöneltilen ilk soru oldu” (6). Aynı zamanda “euroya yönelik net pozisyonlar 20 yılı aşkın sürenin zirvesinde” (6).
“Trump’ın ikinci dönemine girilmesiyle birlikte doların değer kaybı, ABD dışındaki ekonomilere zarar vereceği öngörülerini boşa çıkardı” (8). Nitekim “euro yüzde 13 değer kazanarak 1.17 seviyesinin üzerine çıktı” (8).
Buna paralel olarak “Batı Afrika ülkelerinin ‘Eco’ adlı ortak para birimi projesi” yeniden tartışılıyor (1). Zira artık “dünya genelinde ülkeler, Washington’un uzun süredir lehine kurguladığı oyunun kurallarını sorguluyor” (1).
Sonuç
Doların çöküşü henüz gündemde değil; fakat eskisi gibi tartışmasız bir üstünlüğü de yok. BRICS ülkeleri, Afrika devletleri, Avrupa merkez bankaları ve yatırımcılar artık küresel finans sistemine farklı gözle bakıyor. ABD, mali politikalarını ve küresel stratejisini gözden geçirmezse sadece para birimini değil, tarihsel nüfuzunu da kaybetme riskiyle karşı karşıya.
Kaynakça
[1] Mohammed, K. (16 Temmuz 2025). Trust in the US is eroding: The question isn’t if the dollar will lose supremacy – it’s when. The Guardian. https://www.theguardian.com/global-development/2025/jul/16/trust-in-the-us-is-eroding-the-question-isnt-if-the-dollar-will-lose-supremacy-its-when
[2] Wearden, G. (30 Haziran 2025). US dollar has worst first half in more than 50 years amid Trump tariffs. The Guardian. https://www.theguardian.com/business/2025/jun/30/us-dollar-first-half-trump-tariffs
[3] Partridge, J. (26 Haziran 2025). Dollar falls to three-year low after report Trump may name next Fed chair early. The Guardian. https://www.theguardian.com/business/2025/jun/26/us-dollar-falls-to-three-year-low-after-report-trump-may-name-next-fed-chair-early
[4] Wearden, G. (16 Haziran 2025). Trump’s ‘revenge tax’ could threaten foreign investment into US, analysts say. The Guardian. https://www.theguardian.com/us-news/2025/jun/16/donald-trump-revenge-tax-could-threaten-foreign-investment-into-us-analysts-say
[5] Ahmed, S. I. (16 Temmuz 2025). Battered dollar a boon for U.S. multinational companies. Reuters. https://www.reuters.com/business/media-telecom/battered-dollar-boon-us-multinational-companies-2025-07-16/
[6] Dolan, M. (16 Temmuz 2025). Popping the dollar’s ‘anti-bubble?’. Reuters. https://www.reuters.com/markets/europe/popping-dollars-anti-bubble-2025-07-16/
[7] Ji, C. (Temmuz 2025). Why Trump removing Powell is the market’s most underestimated risk. Business Insider. https://www.businessinsider.com/trump-powell-feud-market-most-overlooked-risk-dollar-bond-rates-2025-7
[8] Kozul-Wright, A. (1 Temmuz 2025). Why is the US dollar falling by record levels in 2025?. Al Jazeera. https://www.aljazeera.com/economy/2025/7/1/why-is-the-us-dollar-falling-by-record-levels-in-2025
[9] Guida, V., Lee Hill, M., & Goodman, J. (16 Temmuz 2025). Trump keeps everyone guessing on Powell’s fate. Politico. https://www.politico.com/news/2025/07/16/trump-weighs-firing-powell-fed-00456168
[10] Kempe, F. (3 Temmuz 2025). An Independence Day warning about the US dollar. Atlantic Council. https://www.atlanticcouncil.org/content-series/inflection-points/an-independence-day-warning-about-the-us-dollar/
